Fyrir um hálfum mánuði síðan kynnti ég meistararitgerðina mína í hagfræði við Stokkhólmsháskóla. Lauk þar með námi mínu þar og nagandi óvissan um hvað maður vill verða þegar maður er orðinn stór tekur sig upp að nýju.
Á síðustu árum og áratugum hefur hagfræðin breitt töluvert úr sér. Hún fjallar ekki lengur bara um peninga og stýrivexti heldur glæpi og fóstureyðingar, ólöglegt niðurhal og áhrif heimsókna Dalai Lama á viðskipti. Sumir segja að hagfræðina sé núorðið best að skilgreina sem það sem hagfræðingar gera, aðrir segja að hagfræðin sé aðferð eða hugsunargangur fremur en stúdía um eitthvað ákveðið efni.
Allt um það ákvað ég þegar lokaritgerðaskrif hófust að leita að gagnasafni sem ekki hefur verið krukkað mikið í og finna spurningu sem er áhugaverð en tiltölulega ný eða ókönnuð. Ég vildi með öðrum orðum ekki reyna að tengja saman atvinnuleysi og verðbólgu, spá fyrir um gengi dals gegn evru eða fjalla um stýrivaxtaákvarðanir, enda væri það að sökkva sér ofan í slík mál nægjanleg þrekraun til að verðskulda meistaragráðu, hvað þá að skrifa eitthvað nýtt og leggja eitthvað til málanna.
Og þar sem LNU er ekki komið út fyrir 2010 (þar sem hægt væri til dæmis að vera fyrstur til að kanna hvort launaauki gifts fólks eigi líka við um samkynhneigða) ákvað ég að róa á íslensk mið. Grunninn að hugmyndinni fékk ég síðasta sumar þegar mér datt í hug að gera fréttaskýringu fyrir RÚV um opnun vínbúða í kringum landið. Mér þótti áhugavert hvernig dótabúðir og föndurhorn höfðu byrjað að selja séníver og grand. Ég melti þetta svo með mér þangað til ég komst að því að gögn Rannsókna og greiningar um áfengisneyslu ungmenna væru vel til þess fallin að tengja við opnun vínbúða og kanna hvort eitthvað samhengi væri á milli. Og það sem meira var: hver sem niðurstaðan yrði, væri hún áhugaverð.
Ég var svosem með fleiri hugmyndir í maganum, langaði að skoða hvort dollaravæðing míns gamla heimalands Ekvador hefði verið til hagsbóta en 10 ár eru liðin frá þeirri aðgerð—og þá væri hægt að varpa ljósi á stöðu Íslands með því að skoða Ekvador. Mig langaði líka að kanna hvort rafmagnsleysisfaraldurinn sem gekk í byrjun tíunda áratugarins og ég man ljóslifandi eftir úr æsku minni hefði haft áhrif á frjósemi—í það minnsta fært frjósemi til innan ársins.
En áfengisneyslan varð ofaná. ÁTVR sendi um hæl heildarlista yfir útibú sem opnuð hafa verið og ég sendi póst til Rannsókna og greiningar. Gögnin, sem safnað hefur verið fyrir ráðuneytið, eru opin og ókeypis, í þeirri merkingu að hægt er að fá hluta gagnanna ef maður borgar fyrir. Þar á bæ var kurteisislega tekið í erindi mitt, og 9 vikum og 150 þúsund krónum seinna var ég kominn með gagnasafn sem var hluti þess sem til er í gagnagrunnum stofnunarinnar. Persónuverndarsjónarmið réðu mestu um hvernig gögnin voru sett fram og hvaða skýribreytur fylgdu, en erfiðleikar við að draga fram gögnin ástæða þess að einungis hluti tiltækra gagna var notaður. Forvarnasjóður hefur, þegar þetta er skrifað, tekið sér hálfan þriðja mánuð við að afgreiða umsókn mína um styrk upp í útlagðan kostnað.
Skrif ritgerðarinnar gengu vel. Leiðbeinandi minn gaf mér góð ráð en svo vill til að hann er að daðra við svipaðar spurningar í sænsku samhengi. Og smám saman fór að koma í ljós að í þeim takmörkuðum gögnum sem ég hafði, væri sterkt og skýrt samband milli opnunar vínbúða og áfengisneyslu.
Nema að sambandið gengur í þveröfuga átt við það sem maður hefði haldið fyrirfram, áfengisneysla virðist minnka í bæjum sem fá ríki. Og ekki nóg með að áfengisneysla minnkaði, heldur minnkaði landaneysla minna en áfengisneysla, þegar eðlilegt er að telja að þegar framboð á áfengi eykst, minnki landaneysla þeim mun meira.
Íslensk þýðing á útdrætti ritgerðarinn hljóðar svo:
Smásala áfengis á Íslandi er einskorðuð við ÁTVR. Síðan snemma á tíunda áratugnum hefur ÁTVR opnað fjölmargar nýjar vínbúðir í bæjum og þorpum sem höfðu ekki búðir. Mörg plássin sem fengu útibú voru og eru afskekkt stóran hluta árs. Markmið ritgerðarinnar er að skoða hvort samband sé á milli opnunar vínbúða og áfengis- og landaneyslu ungmenna.
Gagnasafnið spannar 11 ár (1997-2007) og 14 bæi með alls 4349 svörum. Gögnin eru svör 9. og 10. bekkinga við spurningum um áfengis- og landaneyslu á ævinni. Með því að nota mismun-í-mismun aðferð kemst ég að því að eftir að vínbúð opnar í bæjarfélagi fellur áfengisneysla, landaneysla og fjöldi skipta sem svarendur hafa orðið ölvaðir. Þetta gengur gegn fyrri rannsóknum og almennum hugmyndum um samspil vínbúða og unglingadrykkju. Niðurstaðan er sú sama þó einblínt sé á þá unglinga sem drekka mikið. Fjarlægð í næstu vínbúð virðist með öllu ótengd áfengisneyslu ungmenna. Í ritgerðinni eru settar fram fimm mögulegar skýringar á þessu sambandi, og er hægt að kanna sumar þeirra með því að skoða fyrirliggjandi gögn.
Meginniðurstaðan er sumsé að það er eitthvað merkilegt á seyði. Og frekari rannsóknir gætu verið gríðarlega áhugaverðar og meira trúverðugar en þessar sem ég geri í ritgerðinni. Því ekki bara væri hægt að endurtaka rannsóknina með fleiri skólum, fleiri árum og fleiri breytum, heldur er hægt að sannreyna sumar af þeim kenningum sem ég set fram um sambandið milli vínbúða og neyslu.
Þannig bendi ég á í ritgerðinni að samkvæmt gögnum frá ESPAD komast 27% ungmenna í áfengi með því að taka það frá foreldrum sínum án þess að þeir taki eftir—stela með öðrum orðum. Og ríflega helmingur fær áfengið frá vinum (án þess að borga að því er virðist).
Forsíða ritgerðarinnar
Gefum okkur þá að þegar vínbúð opnar í bænum minnki ekki bara landabrugg og þessháttar hjá fullorðnum, heldur fjölgi ferðunum í ríkið án þess að neysla áfengis breytist endilega að mun. Ríkið er enda nær en áður, og óþarfi að hlaða bílinn og heimilið af kafteini og búsjoleii ef alltaf er hægt að stökkva út í ríki. Og gefum okkur að þegar lagerinn er stór hafi foreldrar verri yfirsýn yfir lagerstöðuna. Hverfi ein kippa af 10 er það minna áberandi en að eina kippa heimilisins hverfi sporlaust sama föstudag og samræmdu prófunum lýkur. Af þessu leiðir að ekki er óskynsamlegt að ætla að auðveldara sé að stela áfengi þegar ríki er ekki í bænum. Og ef einhverjum í vinahópnum gengur ver að stela áfengi, þá gæti það haft töluverð áhrif á þá í hópnum sem áður fengu að njóta góssins.
Þessi kenning er bara út í loftið. En hana er hægt að sannreyna, því gögnin um það hvernig unglingar komast í áfengi er hægt að brjóta upp eftir því hvort vínbúð sé í bænum eða ekki. Ef mynstrið í því hvernig þeir næla sér í sopa er frábrugðið í þessum tveimur tegundum bæjarfélaga, sérstaklega ef það breytist eftir að vínbúð opnar, erum við skrefi nær í að fá góða heildarsýn yfir áhrif vínbúða á drykkju ungmenna. Til þess að rannsaka þetta þarf að borga einhverri rannsóknarstofnun sem hefur yfir gögnunum að ráða, því einhverja vinnu þarf alltaf að leggja í að hafa til gögn úr gríðarstórum gagnagrunnum fullum af viðkvæmum persónuupplýsingum.
Ritgerðin var skrifuð á ensku og er lögð hugtökum úr hagfræði og hagrannsóknum sem mér þótti ekki viðeigandi að útskýra í löngu máli, enda ritgerðin skrifuð sem námsritgerð í hagfræði. Í henni lýsi ég gögnunum, aðferðinni, vanköntum og niðurstöðum. Flestu upplýstu og áhugasömu fólki ætti þó ekki að verða ofraun að stauta sig í gegnum hana, þó sumu megi vitanlega sleppa í lestrinum eins og til dæmis lýsingum á aðhvarfsgreiningu.
Ég birti ritgerðina hér til gamans þeim sem áhuga hafa. Óþarfi er að ætla ritgerðina vera fullbúið verk eða villulaust. En áhugaverð finnst mér hún engu að síður, sérstaklega sem röksemdafærsla og undirlag fyrir frekari rannsóknir. Ábendingum, athugasemdum og sérstaklega hugleiðingum er fagnað, og má nota til þess athugasemdakerfið hér að neðan. Nördum úr hópi lesenda get ég veitt aðgang að kóða sem liggur að baki, en gögnin verð ég að fá samþykki R&G til að dreifa.
Effects of opening off-premises alcohol outlets in rural Iceland on youth alcohol consumption (frekar létt pdf-skjal).
Hamingjuóskir!
En er ekki kominn tími til að uppfæra titlatogið hér til hægri á síðunni?