Áslaug Alfreðsdóttir: ræða við útför

Útför móður minnar, Áslaugar Alfreðsdóttur, var 25. ágúst frá Fossvogskirkju. Ég flutti þar eftirfarandi minningarorð.

Ég hef velt því dálítið fyrir mér síðustu vikuna hvort ég eigi að koma hérna upp og segja nokkur orð. Ég stóð hér síðast þegar Arnar mágur minn dó. Og þá fannst mér bæði gott að hafa eitthvað verkefni, en svo er það líka að hreinsun,—kaþarsis eins og Grikkirnir sögðu—að segja hér nokkur orð. 

Spurning sem maður þarf að glíma við er þessi: Hvað er í frásögur færandi ef maður hefur bara nokkrar mínútur? Hvernig segir maður 75 ára sögu í örfáum orðum og setur hana í það samhengi sem hún á skilið?

Ja, byrjum á þessu leiðinlega. Mamma veiktist fyrst alvarlega 2017. Fór á gjörgæsluna en komst svo út og jafnaði sig að mestu en þó ekki alveg. Það er um það leyti sem yngra barnið mitt fæðist. Ég flutti með mína fjölskyldu til Ísafjarðar ári seinna. Það var að því leyti óheppilegt, að ég er átakanlega lélegur að tala í símann, einkum til að segja hversdagslegar fréttir af mér og mínum. Mamma reyndi að hringja þegar ég var í vinnunni en þá var ég oft á einhverjum mikilvægum fundum, og svo á kvöldin var ég að fóðra börnin eða svæfa. Og kannski hefði ég betur sleppt því að flytja vestur hugsaði ég stundum með mér. En þetta var það sem mamma gerði sjálf. Hún tók sig upp á fertugsaldri og flutti vestur burt frá fjölskyldunni sinni. 

Og fjarbúðin varð þeim mun stirðari þegar ferðaáætlanir riðluðust ítrekað vegna heilsubrests. Stafrófin af heilsufarsáföllum stoppuðu hana frá því að komast vestur eða fara í fjölskylduferðirnar sem við skipulögðum og hún var ekki í standi til að sinna tveimur fjörugum smábörnum sem hefðu ella getað verið meira í heimsókn. Að því leytinu til misstum við hana fyrir nokkru síðan, einkum börnin mín.

* * *

Mamma er af fyrstu kynslóð íslensku nútímakonunnar. Fékk það framfyrir móður sína að fara í háskóla. Flytja til útlanda langdvölum. Stjórna eigin barneignum. Vera útivinnandi í fullu starfi og það sem stjórnandi.

Nútímakonan mamma átti til dæmis fartölvu á undan flestum öðrum. Þetta var í kringum 1990. Þetta var Makkintosh SE, tölvan sambyggð svarthvítum skjánum, en það var stórt handfang ofan á henni og hægt að stinga henni ofan í bláa tösku. Internetið segir mér að tölvan hafi verið tæp átta kíló, væntanlega nær tíu með aukahlutum. Og þessa tölvu tók hún með sér heim og í vinnuna og til Reykjavíkur á fundi. 

Hótelreksturinn hafði áhrif á fjölskyldulífið. Hótelið og heimilið voru samofin. Á tímabili, þegar við vorum í millibilsástandi að flytja milli húsa á Ísafirði bjuggum við meira að segja á hótelinu í nokkra mánuði. Og þar sem mamma og pabbi voru bæði útivinnandi vorum við lengi með húshjálp og barnfóstrur.  Ég fékk svo sem unglingur verkefnalista aftan á umslagi með húsverkum. Og afi Óli Galti, sem kom stundum til langdvala, fékk svipaðan lista. Heimilið, eins og hótelið, var smurð vél. Gestir, sem voru margir, fengu að minnsta kosti tvíréttað í betri stofunni. Og straujuð rúmföt. 

Og á heimilinu var alltaf strauvél, alveg þangað til þau fluttu í blokk. Í henni voru sængurföt og dúkar straujuð. Og nærbuxur og önnur föt. 

Þetta er svo skrýtið. Þegar maður er barn heldur maður náttúrulega að það sé eins heima hjá öllum hinum börnunum. Það var ekki fyrr en löngu seinna að ég komst að því að strauvélar væru almennt ekki á heimilum, og raunar barasta ekki á neinu öðru heimili sem ég veit um, og mér er til efs að nærbuxur hafi verið jafn vel straujaðar og heima. 

Sumarfríin og fjölskyldudagskráin tóku mið af hótelrekstrinum og desember var sérstaklega annasamur mánuður í jólahlaðborðum. Svo var hótelinu lokað eftir þorláksmessuskötuna. Þá datt í dúnalogn.

Við börnin vorum tekin inn til að aðstoða samkvæmt aldri og styrkleikum, og fengum með mjólkurglasinu heilbrigt vinnusiðferði í gegnum hæfileg verkefni. Ég var til dæmis í sendlastörfum, textavinnu og tölvuvinnu áður en ég fór yfir á Vesturferðir þar sem ég fékk að blómstra. Við gengum þar í öll störf, lengi vann Greipur vinur minn með mér þar.  Mér er til dæmis minnisstætt þegar við öðruhvorumegin við tvítugt stýrðum öllu stefnumótunar-, sölu- og markaðsstarfi fyrirtækisins í millibilsástandi milli „fullorðinna“ framkvæmdastjóra og fórum meðal annars á Vestnorden í Færeyjum, þar sem mamma hafði reyndar verið lengi í stjórn. Ég held að við félagarnir höfum staðið okkur barasta ágætlega, einkum ef mið er tekið af tíðaranda og aðstæðum að öðru leyti. En mamma var ekki langt undan. Eitt sinn man ég að hún bað um einhvern texta til að birta á heimasíðu hótelsins og það hefur  verið galsi á Vesturferðaskrifstofunni þegar við sendum svarið. Hún svaraði til baka fjórum eftirminnilegum orðum: „Þetta nýtist mér ekki“. Skýrt. Kurteist. Það má vera gaman, en sprell á ekki heima í vinnunni. 

En þau hjónin virðast hafa haft alveg einstakt lag á að stýra fólki. Þau hafa auðvitað haft hundruð starfsmanna í gegnum tíðina; fagfólk sem var hjá þeim árum saman, óþjálfaða unglinga í sumarvinnu, hreina og klára glæpamenn (sem þau losuðu sig við). Allir eru sammála: þau voru frábær. Skýr, kröfuhörð, leiðbeinandi en glaðlynd.   Og vegna þess að kröfur voru gerðar lagði fólk sig fram og gæðin voru eftir því. 

Hún tranaði sér ekki fram, en hún var röggsöm og órög við að taka ákvarðanir. Saman stækkaði fyrirtækjareksturinn hjá þeim hjónum, svona eins mikið og hægt er að búast við á útnáranum Ísafirði áratugina fyrir Eyjafjallajökulsgosið. Þau ráku á tímabili Upplýsingamiðstöð ferðamála, Tjöruhúsið og hótelið á Núpi í Dýrafirði og stóðu að bátaútgerð á Ísafjarðardjúpi en enduðu á að vera með hótel í þremur húsum og gistiheimili í tveimur auk Vesturferða. Og hún stóð í stafni bæði á landsvísu og í héraðinu sem ein af fáum sem höfðu háskólamenntun—tvær háskólagráður takk fyrir—í fagi sem fram að því hafði verið sinnt af hobbýistum, rassvasabókhöldurum og amatörum. Eitt stórt verkefni sem hún stóð í var fyrsta stefnumótun fyrir ferðamálasamtök Vestfjarða, sem var vinnulag sem er þekkt í dag en var það sannarlega ekki þá. 

Mamma var aldrei flokkspólitísk og gaf sig ekki að slíku starfi. Aldrei opinberlega, og ekki einu sinni gagnvart okkur börnunum. En auðvitað hafði hún sínar skoðanir. Hér er dæmi: Þannig er að hún átti marga listmuni; allir veggir fullir af listaverkum og skúlptúrum, en sá sem hún valdi að hafa á kaffiborðinu heima hjá sér var lítið líkan, um það bil 20 cm hátt, af óþekkta embættismanninum, „fótgönguliða skrifræðisins, hinum nafnlausa örlagavaldi í lífi venjulegs fólks“ eins og listamaðurinn lýsti verkinu. Það var í mömmu hófsöm hægri kona sem vissi að áræðinn en hófsamur kapítalismi væri grunnurinn að því að hægt væri að afla skatttekna fyrir velferðina. Því miður er þetta ekki nóg fyrir okkur Ólafa Þorn Harðarsynina í salnum til að ráða gátuna um flokkspólitíska afstöðu hennar—og sem ég spurði hana. Þessa ráðgátu tekur hún með sér í gröfina, þó í seinni tíð hafi læðst að mér sá grunur að kannski hafi þetta bara verið, eins og með okkur mörg, mismunandi flokkar eftir því hvaða fólk var efst á listum.  

Og þið hafið kannski tekið eftir því að þetta er ekki kristin athöfn. Ég man eftir því þegar ég var enn í menntaskóla, vorum við að spjalla yfir kvöldverðinum. Fyrr um daginn hafði ég farið niður í stjórnsýsluhús og skráð mig úr Þjóðkirkjunni. Og yfir kvöldverðinum ætlaði ég að fara léttfættur inn í þessa umræðu. Ég vissi að ég þurfti að fara varlega með nýfengið sjálfræðið. Kannski hefði ég þurft að setja þessa ákvörðun í samráðsgátt, en allavega; ég sagði yfir matnum að ég væri svona að velta fyrir mér að skrá mig úr þjóðkirkjunni. Þetta fannst mömmu ekki góð hugmynd. Sagði það ekkert hafa upp á sig. Það væri bara best að vera áfram í kirkjunni eins og allir aðrir. Ég eyddi talinu og held það hafi nú ekki beinlínis komið fram fyrr en talsvert seinna að ég hefði í raun undirritað pappírana þarna um morguninn.

En tuttugu árum seinna gerði hún þetta sjálf. Hún hafði nefnilega aldrei verið sérlega trúuð sjálf og ekki innrætt okkur helga siði umfram það sem segja má að sé hluti af þjóðmenningu frekar en trúarmenningu, þið vitið, þessi kristna trú sem snýst um að skreyta með gulu á páskunum, gefa jólagjafir og nýta fimmtudagsfrídagana á vorin í ærlega vorhreingerningu. Embættismenn þjóðkirkjunnar fóru líka sumir í taugarnar á henni. Kannski var guð sjálfur barasta hinn óþekkti embættismaður og ólíkt mörgum heimilum er engin stytta af honum heima. 

Mamma var samtímis óhrædd og óframfærin. Skrifaði sjaldan opinberlega og opinberar ræður flutti hún fáar. Var aldrei á Facebook sem var í algerri þversögn við mikinn og ósvikinn áhuga á öðru fólki og velferð þess. 

Mamma var kona hófsemdar. Hún var brosmild en enginn grínari. Glaðlynd en enginn sprelligosi. Hlý og ástrík en enginn flaðrari. Hún drakk vín en varð aldrei ölvuð. Hún fór í leikfimi og göngutúra en tók aldrei þátt í íþróttakeppni. Og sumt átti ekki við hana. Hún spilaði ekki. Ekki á spil, ekki á hljóðfæri. Söng ekki. Ég veit ekki til þess að hún hafi nokkurntímann sett plötu á fóninn eða lært á geislaspilara.

* * *

Ég fæst stundum við að gifta fólk borgaralega undir merkjum Siðmenntar, og er raunar að fara að gera það núna næsta laugardag. Eitt hlutverka athafnastjóra er að leggja brúðhjónunum lífsreglurnar. Segja frá þeim ríku skyldum sem hjónabandið setur þeim á herðar. Það segi ég ekki með vísan til orðs guðs, heldur hefur mér þótt gott að vísa til annarrar greinar laga 31 frá 1993.

Því að lesi maður aðra grein þessara laga—hjúskaparlaga— ekki endilega sem lög sem samin voru af pólitískum flokkshestum heldur sem niðurstöðu umræðna vel menntaðs og hugsandi fólks, er þar að finna glettilega góða lýsingu á því hvernig hjónaband skuli vera.

Greinin hljómar svo: „Hjón eru í hvívetna jafnrétthá í hjúskap sínum og bera jafnar skyldur hvort gagnvart öðru og börnum sínum. Þeim ber að sýna hvort öðru trúmennsku, styðja hvort annað og gæta sameiginlega hagsmuna heimilisins og fjölskyldu.“

Svona var hjónaband mömmu og pabba. Þau voru saman í leik og starfi alla tíð, mamma og pabbi, og bar ekki skugga á. Jafnrétthá. Sýndu trúmennsku og studdu hvort annað. Gætu sameiginlegra hagsmuna heimilis og fjölskyldu. Skrifstofan þeirra svo lítil að það þurfti sérhönnuð skrifstofuhúsgögn til að koma vinnuaðstöðu beggja fyrir. Og svo saman heima. Og þegar starfsferlinum lauk saman alla daga á heimavelli. Mamma æðrulaus í veikindum og pabbi sem klettur henni við hlið. Við öll söknum auðvitað mömmu en tómið sem verður skilið eftir hjá pabba er bara af allt öðru kalíberi.

Ég á mömmu líf mitt og svo margt annað að þakka. Og þá þakkar auðvitað kurteisi drengur móður sinnar fyrir sig, í þetta sinn með einu merkingarþrungnu orði: Takk.